AI không làm đại học mất giá trị, AI buộc đại học phải chứng minh giá trị của mình

AI phát triển rất nhanh. Một số doanh nghiệp bắt đầu bỏ yêu cầu bắt buộc về bằng cấp đối với một số vị trí. Các khóa học ngắn hạn, chứng chỉ nghề nghiệp, nền tảng học trực tuyến ngày càng nhiều. Từ đó xuất hiện một câu hỏi: Nếu doanh nghiệp tuyển người vì năng lực chứ không vì bằng cấp, liệu còn cần học đại học 4 năm?

Câu hỏi này đáng để các trường đại học suy nghĩ. Nhưng nếu từ đó đi đến kết luận rằng vai trò của đại học đang mất dần, có lẽ chúng ta mới chỉ nhìn vào một phần của vấn đề. Bởi đại học chưa bao giờ chỉ có nhiệm vụ đào tạo một người làm được một công việc. Giá trị sâu hơn của đại học là chuẩn bị cho một người có nền tảng để đi một chặng đường nghề nghiệp rất dài.

Kỹ năng có thể học nhanh, nhưng nền tảng tư duy cần một quá trình đủ dài để hình thành.

BỐN NĂM ĐẠI HỌC KHÔNG CHỈ ĐỂ HỌC MỘT NGHỀ

Một kỹ năng có thể học trong vài tuần hoặc vài tháng. Một phần mềm có thể thành thạo sau một khóa học. Thậm chí với AI, nhiều kiến thức trước đây phải mất hàng giờ tìm kiếm, xử lý, tổng hợp thì hôm nay có thể nhận được câu trả lời chỉ sau vài giây. Nhưng tư duy không hình thành trong vài tuần. Khả năng đặt câu hỏi đúng, phân biệt đúng - sai, kiểm chứng thông tin, hiểu bản chất vấn đề, tư duy logic, phản biện, giải quyết vấn đề, làm việc với người khác và chịu trách nhiệm về quyết định của mình cần một quá trình tích lũy và rèn luyện đủ dài.

Đó mới là một trong những giá trị căn bản của những năm tháng đại học. Người học kỹ năng có thể biết làm thế nào. Người được đào tạo bài bản còn cần hiểu tại sao phải làm như vậy, khi nào không nên làm như vậy, và quan trọng hơn, khi hoàn cảnh thay đổi thì phải nghĩ ra cách làm mới như thế nào. Khoảng cách ấy chính là khoảng cách giữa biết làm một việc và có năng lực tư duy để phát triển lâu dài.

Vai trò của người thầy trong thời AI không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà là khai mở tư duy và giúp người học biết cách học

AI CÀNG GIỎI, CON NGƯỜI CÀNG PHẢI BIẾT TƯ DUY

Trước đây, một phần giá trị của người có chuyên môn nằm ở việc họ biết nhiều hơn người khác. AI đang làm thay đổi điều đó. Máy có thể tìm kiếm, tổng hợp, viết, tính toán, lập trình, phân tích dữ liệu và ngày càng thực hiện tốt nhiều công việc mà trước đây cần con người. Vì vậy, điều đáng lo không phải là AI biết nhiều hơn chúng ta. Điều đáng lo là con người có thể quen với việc nhận câu trả lời mà không còn đủ năng lực để biết câu trả lời ấy đúng hay sai.

AI có thể đưa ra phương án. Nhưng con người phải biết lựa chọn. AI có thể phân tích dữ liệu. Nhưng con người phải hiểu bối cảnh. AI có thể tạo ra câu trả lời. Nhưng con người phải biết đặt câu hỏi. Và cuối cùng, con người vẫn phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Bởi vậy, thời AI không làm cho nền tảng đại học trở nên ít cần thiết hơn. Ngược lại, nó đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng của nền tảng ấy.

ĐẠI HỌC KHÔNG THỂ CHỈ TRAO MỘT TẤM BẰNG

Điều đó không có nghĩa các trường đại học có quyền yên tâm với mô hình cũ. Nếu sau 4 năm, sinh viên chỉ có thêm một tấm bằng và một lượng kiến thức có thể nhanh chóng lạc hậu, thì chính đại học phải tự hỏi mình đã tạo ra giá trị gì cho người học.

Doanh nghiệp không bắt buộc bằng cấp không phải là lý do để đại học lo bảo vệ tấm bằng. Đó phải là áp lực để đại học làm cho tấm bằng có giá trị thực chất hơn. Chương trình phải bớt những gì không còn cần thiết.

Kiến thức phải đi cùng thực hành. Giảng đường phải kết nối với doanh nghiệp. Công nghệ phải trở thành công cụ học tập và làm việc hằng ngày. Sinh viên phải được va chạm với những bài toán thật, dự án thật, môi trường nghề nghiệp thật ngay trong quá trình học. Và chuẩn đầu ra không thể chỉ trả lời câu hỏi “sinh viên đã học những môn gì?”, mà phải chứng minh được: Sinh viên biết gì? Sinh viên làm được gì? Sinh viên tư duy ra sao? Và khi những điều đã học trở nên lạc hậu, sinh viên có đủ khả năng tự học để bắt đầu lại hay không?

Đại học phải đưa kiến thức ra khỏi giáo trình, để người học biến điều đã học thành năng lực giải quyết công việc thực tế.

KHÔNG PHẢI CỨ RÚT NGẮN THỜI GIAN LÀ ĐỔI MỚI

Ba năm hay bốn năm không phải câu hỏi quan trọng nhất. Nếu có thể loại bỏ những môn học trùng lặp, những nội dung hình thức và tổ chức đào tạo hiệu quả hơn, hoàn toàn có thể tính tới những lộ trình nhanh hơn cho người học đủ năng lực. Nhưng rút ngắn thời gian không nên trở thành mục tiêu của giáo dục đại học. Có những thứ có thể học nhanh. Nhưng cũng có những thứ cần thời gian để đọc, trải nghiệm, va chạm, thất bại, sửa sai và trưởng thành. Một bác sĩ, kỹ sư, luật gia, nhà quản trị hay nhà nghiên cứu không thể chỉ được tạo nên bằng một tập hợp các kỹ năng ngắn hạn. Và một con người bước vào thị trường lao động ở tuổi đôi mươi cũng không chỉ cần chuẩn bị cho công việc đầu tiên.

Họ cần được chuẩn bị cho 30 - 40 năm phía trước, trong đó có thể nhiều lần công nghệ thay đổi, nghề nghiệp biến mất và những nghề hoàn toàn mới xuất hiện. Đại học phải chuẩn bị cho chính những lần thay đổi ấy.

Đại học không chỉ chuẩn bị cho một công việc. Đó còn là môi trường để người trẻ học hợp tác, trách nhiệm, kỷ luật và trưởng thành.

TỪ “CÓ BẰNG” ĐẾN “CÓ NĂNG LỰC”

Có lẽ cuộc tranh luận trong thời AI không nên dừng ở câu hỏi:

Có cần bằng đại học nữa không?

Câu hỏi đáng đặt ra hơn là: Một người đã dành 3 - 4 năm ở đại học thì sau những năm tháng ấy, họ trở thành người như thế nào?

Nếu câu trả lời chỉ là “có một tấm bằng”, đại học sẽ ngày càng khó thuyết phục người học.

Nhưng nếu sau bốn năm, một người có nền tảng tri thức vững hơn, biết tư duy độc lập, biết làm việc, biết sử dụng AI nhưng không lệ thuộc vào AI, biết hợp tác với người khác, biết tự học và đủ năng lực thích nghi trước những thay đổi chưa thể dự báo – thì đại học vẫn có một giá trị mà những khóa học ngắn hạn rất khó thay thế.

AI không làm đại học mất giá trị. AI chỉ khiến đại học không còn có thể sống bằng giá trị mặc định của tấm bằng.

Đại học phải chứng minh giá trị ấy bằng chính năng lực của người học khi bước ra khỏi cánh cổng nhà trường. Và có lẽ, giá trị lớn nhất của những năm tháng đại học không phải là giúp một người có một nghề để làm ngay hôm nay, mà là tạo cho họ một nền tảng tư duy đủ vững để học tiếp, thay đổi và đứng vững trước một thế giới ngày mai còn chưa biết sẽ ra sao.

Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của hai chữ: NĂNG LỰC THẬT – VỮNG CUỘC ĐỜI.